“Dé verlichtingsidealen zijn geen verworvenheden waaraan iedereen in het Westen dezelfde invulling geeft”

RosalieVzw Motief, een gespecialiseerde vormingsinstelling, plaatst zichzelf ‘op het snijpunt van levensbeschouwing en samenleving’. Rosalie Heens is er educatief medewerkster. Ze begeleidt bij Vormingplus al jaren de reeks Dar Es Salaam, waarin ze mee reflecteert over intercultureel samenleven en meer bepaald over de maatschappelijke spanningsvelden waarin de islam en moslims betrokken zijn.

De aanleiding voor dit gesprek is het artikel ‘Laat de verlichtingsidealen niet aan de ketting leggen‘ dat verscheen in het Motief-tijdschrift (januari 2016), dat een kritische blik werpt op een aantal actuele gebeurtenissen.

Dit is deel 1 van een driedelig interview over radicale verlichtingsdenkers, de scheiding van kerk en staat, vrije meningsuiting en geweld.

Je schrijft in het artikel over de radicale verlichting. Wat is het verschil met de verlichting?

Dit onderscheid wordt gemaakt door de Britse historicus Jonathan Irvine Israël. De verlichtingsdenkers die het meest bekend zijn, zoals Voltaire of Kant, kwamen op tegen de macht en de censuur van de staat en de kerk die in de 18de eeuw heel sterk aanwezig was. Ze leverden kritiek op die instanties die de mensen het zwijgen oplegden. Andere denkers gingen daarop door en vroegen zich af: “Geldt de vrijheid van meningsuiting dan voor iedereen? Willen we ook democratische rechten en stemrecht voor vrouwen en voor mensen uit de kolonies?” De meer bekende, gematigde denkers pleitten voor een beperking van dat recht. “Want vrouwen en inwoners van de kolonies hebben niet de capaciteiten om van die rechten gebruik te maken en dat leidt tot chaos en anarchie,” was hun redenering. De radicale denkers vonden dat je moet consequent zijn en er naar moet streven om iedereen die rechten te geven.

“De tegenstelling tussen gematigde en radicale denkers uit de 18e eeuw komt ook terug in hedendaagse debatten.”

lecture
Joseph Wright of Derby: ‘A Philosopher Lecturing on the Orrery’ (ca. 1766, Derby Museum and Art Gallery, Derby)

 

Verlicht … maar met mate

Wat maakt die radicale verlichting vandaag zo interessant?

Veel politici die vandaag pleiten voor de verlichting, grijpen terug naar die gematigde denkers en willen niet doordenken zoals die radicale denkers deden. Deze politici verdedigen met klem de vrijheid van vrijzinnigen en van mensen die racistische uitspraken doen en stellen tegelijkertijd dat het gevaarlijk is om migranten en moslims hun rechten te geven als het gaat over het beleven van hun godsdienst of het uiten van kritiek op de Westerse cultuur of politiek. Voor deze mensen gelden niet dezelfde vrijheden en rechten.
De tegenstelling tussen gematigde en radicale denkers komt dus ook terug in hedendaagse debatten. En, net als in de 18e en 19e eeuw, lijken de radicale denkers veel minder aanhang te hebben dan de gematigde, die vooral voor de belangen van de eigen groep opkomen. Net als in de 18de eeuw hebben we vandaag radicale denkers nodig die dit aanklagen, die laten zien dat deze selectieve toekenning van rechten ertoe leidt dat een aantal groepen mensen uitgesloten wordt. En dat gematigde denkers ‘de verlichting’ gebruiken om vooral voor de eigen belangen op te komen. Bovendien gebeurt deze uitsluiting in naam van ‘de verlichting’.

Het debat tussen radicalen en gematigde verlichtingsdenkers is met andere woorden niet iets dat achter ons ligt. Dé verlichtingsidealen zijn geen verworvenheden waaraan iedereen in het Westen dezelfde invulling geeft. Toch wordt het vaak zo voorgesteld.

Een verworvenheid van onze cultuur is wel de scheiding tussen kerk en staat. Is dat geen terechte opmerking? Veel gewone burgers en commentatoren vrezen voor de invoering van (een vorm van) de sharia.

Het idee dat kerk en staat gescheiden moeten zijn, is voor veel mensen een verworvenheid – niet alleen in ‘onze’ cultuur trouwens. Maar er bestaan verschillende invullingen van de scheiding tussen kerk en staat. Trouwens, ook over het Belgisch systeem bestaat er heel wat discussie of er wel een duidelijke scheiding is. Een aantal levensbeschouwingen wordt door de staat gesubsidieerd, en dan nog op ongelijke wijze. Dat is volgens sommigen een teken dat er geen of onvoldoende scheiding is.
De verlichtingsdenkers haalden die twee uiteen om net te vermijden dat politieke leiders zouden heilig verklaard worden en een soort religieuze uitstraling zouden krijgen, waardoor het Godschennis zou worden als je er kritiek op geeft. In de verlichting gebeurde dat ook: machthebbers deden de verschrikkelijkste daden en werden later door de kerk heilig verklaard. De verlichtingsdenkers wilden bekomen dat een staat niet langer als onfeilbaar kon worden voorgesteld of religieus gezag zou krijgen.

In het discours over de angst voor de sharia zie je het omgekeerde. Daarin wordt niet gepleit om de macht van de staat in te perken maar om de macht van religies in te perken, en de macht van de staat uit te breiden. Die scheiding is heel belangrijk om die machten uiteen te houden, anders krijg je 18de-eeuwse situaties.

“Niemand is ooit helemaal neutraal”

Neutraliteit in de publieke ruimte

Die scheiding wordt ook gebruikt als argument om de aanwezigheid van religieuze symbolen uit de publieke ruimte te verwijderen. De dame achter het loket mag geen hoofddoek dragen of kruisbeelden zijn verboden in de rechtszaal. Hoe zouden radicale verlichtingsdenkers hier tegenover staan?

Dat is een moeilijke vraag. De radicale verlichtingsdenkers hadden niet met zulke kwesties te maken. Zij ageerden in een tijd met een sterke, dominante kerk en adel met veel macht. Daar kun je de moslims in onze samenleving niet mee vergelijken. Zij waren atheïstisch of christen. Ze waren ook veel meer bezig met de ‘basic’ uitwerking van vrijheid van meningsuiting en godsdienstvrijheid, zoals het afschaffen van gevangenisstraffen of doodstraffen wanneer je bepaalde meningen verkondigde of werd beschuldigd van atheïsme…. Dat is toch wel een heel andere kwestie dan de symboolkwesties van vandaag, en vraagt een hele vertaalslag. Ik wil hier vanuit mijn overtuiging op antwoorden. De vraag hierbij is: Wat is de publieke ruimte? De straat is iets anders dan een rechtbank of een gemeentehuis. Ik vind dat je moeilijk kunt zeggen dat er op straat geen religieuze symbolen aanwezig mogen zijn, want dan ga je in tegen het recht op de beleving van godsdienst. Als het gaat over een overheidsgebouw zoals een rechtbank vind ik het wel belangrijk dat daar geen religieuze symbolen hangen, want in de rechtbank moet duidelijk zijn dat ze niet oordeelt vanuit één specifieke levensbeschouwing of dat ze aan de ene levensbeschouwing meer waarde hecht dan aan een andere.

Voor mensen achter het loket vind ik het nog iets anders. Een mens is sowieso nooit neutraal. Daar is het belangrijk dat de dienstverlening neutraal is. Hoe zij er uit zien is daar niet per se van invloed op. Het enige wat telt, is of ze correct handelen en niet vanuit een specifieke overtuiging. Het al dan niet dragen van een hoofddoek is daarbij niet zo belangrijk.
Niemand is ooit helemaal neutraal. Het kan bijvoorbeeld heel moeilijk zijn voor een vrouw om een klacht van seksueel misbruik te gaan melden bij een man die achter het loket zit. Ik kan me voorstellen dat zo iets je blijft achtervolgen, maar we moeten als mens ook in staat zijn om niet in stereotypen te gaan denken, om bijvoorbeeld alle gelovigen of alle mannen over de zelfde kam te scheren. We kunnen niet zomaar toegeven aan clichés of stereotypen. En neutrale mensen bestaan niet.

Interview: Jan Timmerman

Meer lezen?

Jonathan Israel: ‘Revolutie van het denken Radicale verlichting en de wortels van onze democratie’. Uitg. van Wijnen, Franeker (2011). Oorspronkelijke titel: ‘Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity, 1650–1750’

Philipp Blom: ‘Het verdorven genootschap’. Uitg. De Bezige Bij (2010). Oorspronkelijke titel: ‘A Wicked Company: The Forgotten Radicalism of the European Enlightenment’

Advertenties

2 gedachtes over ““Dé verlichtingsidealen zijn geen verworvenheden waaraan iedereen in het Westen dezelfde invulling geeft”

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s