Zaadjes zaaien en laten groeien. Hoe Japans verteltheater armoede bespreekbaar maakt in de klas

Het mocht wat serener dit jaar. Een beetje downsizen, dat was de bedoeling. En dus werd 17 oktober, de dag waarop wereldwijd de strijd tegen armoede wordt aangekaart, in Roeselare in 2019 iets bijzonders. Geen optocht of betoging om de onrechtvaardigheid van armoede in België te onderstrepen, maar een Japans prentenboek, bedoeld om het thema armoede bespreekbaar te maken in de klas.

“We wilden iets dat een blijvend effect heeft, een middel om armoedebestrijding op een duurzame manier aan te pakken. Iets dat verder ging dan een signaal op de dag zelf.” Aan het woord is Kasper Verhelst, die met verschillende petjes op het hoofd betrokken is bij dit project, dat 1 dag vóór 17 oktober 2019 in Kenniscentrum ARhus werd voorgesteld. Verhelst werkt bij Cultuurcentrum De Spil, dat op heel veel verschillende manieren inzet op armoedebestrijding, gaande van de ticketprijs tot de manier van communicatie van het cultuuraanbod. Verhelst zelf bouwt vanuit De Spil participatieve kunstprojecten uit, zoals het jaarlijkse openluchtfestival De Tuin der Lusten.

Maar hij zit dus ook in de stuurgroep die elk jaar 17 oktober in Roeselare voorbereidt. Zitten ook aan tafel: Samenlevingsopbouw West-Vlaanderen, inloophuis de Kom-Af, T’Hope (vereniging waar armen het woord nemen), ARhus en verder iedereen met goesting die wil aansluiten. Stad Roeselare voorziet in de nodige (financiële) ondersteuning.

DSC05711

En o ja, Kasper Verhelst is daarnaast ook de illustrator die de prachtige tekeningen maakte voor de Kamishibai (het Japanse verteltheater), ontwikkeld in de schoot van de 17 oktober-werkgroep. “Maar maakt het uit vanuit welke hoedanigheid ik hier zit?” steekt hij wal. “Je moet je gewoon afvragen: waarom stap ik hierin mee? Ik ben ervan overtuigd dat we de strijd tegen armoede samen moeten aanpakken, vanuit welke functie dat ook is.”

En samen, daar hoort ook Tilde Vandenbroucke bij, de drijvende kracht achter Wonderling Verteltheater. Zij werd aangesproken door de stuurgroep om een verhaal te schrijven dat kan worden verteld. Hoe begon ze eraan? “Ik ben op een avond langs geweest bij T’hope. Ik hoorde er veel verhalen van de manier waarop mensen als kind in armoede leefden en hoe het was op school. Hoe je als kind niet meer uitgenodigd werd voor verjaardagsfeestjes omdat je toch geen geld hebt om een cadeautje te kopen.”

“Ik zag en hoorde veel kwaadheid. Het is moeilijk om op school een goeie prestatie neer te zetten als  kinderen altijd op hun armoede worden aangekeken. Ze horen er niet bij. Om te weten waar die kwaadheid vandaan kwam ben ik gaan praten met een deskundige in de armoedebestrijding en de sociale uitsluiting. Die gaf me een goed kader, en zo zag ik dat het typische voorbeelden zijn waardoor schoolmoeheid ontstaat en mensen afhaken.

Daarna ben ik nog gaan praten met de directie van een school met veel kinderen in armoede. Daar wordt vanuit een heel ander perspectief naar armoede gekeken. Ik wou ook dat standpunt in het verhaal opnemen: hoe ze ook maar zoveel doen als ze kunnen. Zij kunnen armoede niet oplossen, omdat er belangrijke randvoorwaarden te vervullen zijn: zorgen dat de huisvesting in orde is, dat er voedsel voorhanden is. Pas wanneer dat gebeurd is kan er op school echt aan armoede gewerkt worden.”

Kasper Verhelst: “er zit een passage in het boek waar het verschil tussen de kinderen snel merkbaar wordt: het ene kind krijgt een heel pak koekjes mee van thuis, het andere kind moet het stellen met de kruimels. De juffen hebben de neiging om de koeken zelf uit te delen aan de hele klas, maar dat is natuurlijk de oplossing niet. Dat is het aanpakken van een gevolg. De oorzaak is dat de ouders hun kind geen koekje kan meegeven. Dat moet aangepakt worden.”

Konijntje heeft een heel fijn leventje!
Op een dag verandert evenwel alles.
‘Armoede’ doet letterlijk zijn intrede in zijn wereld.
Konijntje vindt het niet gemakkelijk om zich aan te passen.
Hij merkt hoe ‘Armoede’ zijn hele bestaan doet omslaan.

Alles wordt moeilijker.
Weinigen zien dat. Weinigen begrijpen dat.

Velen denken dat hij zijn problemen op school makkelijk kan oplossen ‘als hij zijn best maar doet’.
Maar dat lukt niet. Door ‘Armoede’.

Gelukkig zijn mama en Juf er om hem op weg te helpen.

DSC05716

Wat is het opzet van het verteltheater?

Tilde Vandenbroucke: “We hebben ervoor gekozen om van Armoede een personage te maken, met een gezicht en een naam (‘Mormeltje’). Voor mij was het belangrijk om te weten of de mensen zich erin herkenden. Tegelijk wilde ik ook niet dat het té dichtbij kwam voor sommige kinderen. Dat idee werd afgetoetst om te horen of die symboliek duidelijk genoeg was.” Hoe is het idee onthaald bij mensen met armoede-ervaring? Kimberley herinnert zich hoe het idee om te werken met een boek kort werd voorgesteld door Tilde, en hoe er suggesties werden gedaan.

Kasper Verhelst: “er zitten een aantal symbolieken in het boek. Mormeltje is er een van: soms is hij zichtbaar, dan weer onzichtbaar, soms heel klein en op andere momenten heel groot en aanwezig. Ik denk dat dat een mooie analogie is voor armoede. Het Mormeltje sluipt het verhaal in, zonder dat Konijntje (het hoofdpersonage) het doorheeft. Mormel wordt pas kenbaar wanneer de verschillen duidelijk worden in gesprek met zijn klasgenootjes. Ook bij zijn mama ziet hij Mormel aanvankelijk niet.

De vraag is: hoe zorgen we ervoor dat ook de juf de Mormels begint te zien? Hoe kan dat inzicht vergroot worden? En dan moet je als juf een dialoog opstarten, ook met alle ouders, en wordt het geleidelijk aan duidelijk dat die Mormeltjes bestaan en het een probleem is dat aangekaart moet worden, ook in de klas.”
DSC05713

Denken jullie dat die symboliek zal werken in de klas?

Iris (ervaringsdeskundige): absoluut. Uit eigen ervaring kan ik zeggen: hoe bespreekbaarder iets wordt gemaakt, hoe beter. Hoe meer mensen gaan luisteren en hierover nadenken, hoe beter. Ik denk dat het start kan zijn van iets kleins dat enorm groot kan worden: door mensen te laten nadenken en laten beseffen dat de Mormeltjes echt bestaan, en dat kinderen er dagelijks mee geconfronteerd worden. Natuurlijk is het iets van lange adem. We moeten veel geduld hebben en het blijven herhalen, zoniet zal het geen effect hebben. Ik blijf het zeggen: zaadjes zaaien, en die kleine zaadjes kunnen dan groeien en bloeien. Door het bespreekbaar te maken krijgen ze kracht en voedsel om te groeien.

Mensen kunnen de Kamishibai gratis uitlenen bij ARhus. Bereik je hiermee voldoende mensen?

DSC05718Kasper Verhelst: “Het boek laten uitgeven bij een drukkerij zou zalig zijn. Er zijn niet veel kinderboeken over deze problematiek. Er bestaat heel veel over armoede, maar niet over armoede dicht bij ons, en zeker niet in de vorm van een Kamishibai. Dus in die zin is dit verhaal vrij uniek. Het vertrekt vanuit Roeselare, maar het zou heel tof zijn als het regio-overschrijdend zou gaan en kan groeien. Wie weet is het waardevol om op grote schaal te publiceren, maar zo ver zijn we nog niet.”

Kimberley:  “ik vind het echt magnifiek gedaan. Het is belangrijk voor kinderen om zich armoede symbolisch te kunnen voorstellen. Het is niet iets dat je tastbaar kan vastnemen, en dan is werken met symboliek heel belangrijk. Ze krijgen vaak te horen krijgen dat het hun eigen fout is. Ik hoop dat het hen helpt om in te zien dat dat niet zo is, maar aan externe factoren ligt, dat het de schuld is van het Mormeltje, en hoe dat een enorme invloed heeft op hoe je jezelf ziet.

Het is pas met ouder worden dat je alles beter kan plaatsen. Hoe jonger je bent, hoe moeilijker het is om iets bespreekbaar te maken. Maar hoe vroeger je het aanbrengt, hoe makkelijker het wordt om er mee om te gaan en het daarmee een plaats te geven.

Wat mijn kleine droom is? Ik zou het fijn vinden als leerkrachten er voor open voor staan, zonder daarom alle nuances van armoede te moeten begrijpen. Zo kunnen ze kleine signalen opvangen. Dat zou al een mooi begin zijn; uit ervaring leer ik dat zij soms de moeilijkste mensen zijn om tot door te dringen. Je ziet soms dat ze er niet voor open staan en er zeker niets mee zullen doen. Dat is jammer.”

Interview: Maarten Vanhee

Praktische info over het ontlenen van het Kamishibai verteltheater vind je op de website van Kenniscentrum ARhus.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s